Νέος Κώδικας Αυτοδιοίκησης: Μια μεταρρύθμιση για τη διοίκηση, όχι για την κοινωνία

Η κυβέρνηση παρουσιάζει τον νέο Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης ως τη μεγαλύτερη μεταρρύθμιση μετά τον «Καλλικράτη». Πράγματι, πρόκειται για μια εκτεταμένη κωδικοποίηση της νομοθεσίας που αναδιατάσσει το θεσμικό πλαίσιο των δήμων και των περιφερειών. Το πραγματικό ερώτημα, όμως, δεν είναι το μέγεθος της μεταρρύθμισης, αλλά το πολιτικό της πρόσημο.

Σε μια περίοδο όπου η ελληνική κοινωνία βρίσκεται αντιμέτωπη με τη στεγαστική κρίση, τη δημογραφική υποχώρηση, την ενεργειακή φτώχεια, την κλιματική απειλή και τη διεύρυνση των κοινωνικών ανισοτήτων, ο νέος Κώδικας δεν επιχειρεί να ενισχύσει τον κοινωνικό και αναδιανεμητικό ρόλο της Αυτοδιοίκησης. Αντίθετα, αντιμετωπίζει τους δήμους κυρίως ως διοικητικούς μηχανισμούς εφαρμογής πολιτικών που σχεδιάζονται αλλού.

Η φιλοσοφία του Κώδικα είναι σαφής: περισσότερες ευθύνες στους δήμους, χωρίς αντίστοιχη μεταφορά πόρων, εξουσιών και πραγματικής αυτονομίας. Η Αυτοδιοίκηση καλείται να διαχειριστεί ολοένα περισσότερα προβλήματα, αλλά παραμένει οικονομικά και θεσμικά εξαρτημένη από το κεντρικό κράτος. Πρόκειται για μια λογική αποκέντρωσης των ευθυνών και συγκέντρωσης της εξουσίας.

Ταυτόχρονα, ο νέος Κώδικας δεν αγγίζει τις βαθιές ανισότητες που χαρακτηρίζουν το αυτοδιοικητικό τοπίο. Δήμοι με ισχυρή οικονομική βάση, τουριστικά έσοδα και επαρκείς υπηρεσίες αποκτούν ακόμη μεγαλύτερα πλεονεκτήματα, ενώ οι φτωχότεροι και υποστελεχωμένοι δήμοι παραμένουν εγκλωβισμένοι στην εξάρτηση και την υποχρηματοδότηση. Η απουσία ουσιαστικών μηχανισμών αναδιανομής σημαίνει ότι οι κοινωνικές ανισότητες παγιώνονται και μετατρέπονται σε ανισότητες μεταξύ περιοχών. Η ποιότητα των υπηρεσιών, των υποδομών και των ευκαιριών εξαρτάται ολοένα περισσότερο από τον τόπο κατοικίας και την οικονομική δυνατότητα κάθε τοπικής κοινωνίας.

Ιδιαίτερα αποκαλυπτικές είναι οι αλλαγές στο εκλογικό σύστημα. Η κατάργηση της δεύτερης Κυριακής, το όριο του 3% και η διατήρηση ενός έντονα δημαρχοκεντρικού μοντέλου περιορίζουν την εκπροσώπηση, δυσκολεύουν την είσοδο νέων δημοτικών κινήσεων και ενισχύουν τους ήδη κυρίαρχους πολιτικούς συσχετισμούς. Πίσω από το επιχείρημα της «κυβερνησιμότητας» διαμορφώνεται ένα πιο ελεγχόμενο και λιγότερο πλουραλιστικό αυτοδιοικητικό σύστημα.

Το ίδιο πολιτικό μήνυμα εκπέμπει και η δημιουργία ενός ισχυρού ενιαίου μηχανισμού εποπτείας των ΟΤΑ. Τη στιγμή που οι δήμοι ζητούν περισσότερη οικονομική ανεξαρτησία, προσωπικό και δυνατότητα λήψης αποφάσεων, η κεντρική εξουσία επιλέγει να επενδύσει πρωτίστως στην ενίσχυση των μηχανισμών ελέγχου. Η σημαντικότερη θεσμική καινοτομία του Κώδικα δεν αφορά την αυτονομία της Αυτοδιοίκησης αλλά την επιτήρησή της.

Στην πραγματικότητα, ο νέος Κώδικας δεν συνιστά μια τομή υπέρ της αποκέντρωσης και της δημοκρατίας. Αποτελεί την αποτύπωση ενός μοντέλου διακυβέρνησης που προκρίνει τη συγκέντρωση εξουσίας, την πειθαρχία των θεσμών και τη διαχείριση των κοινωνικών προβλημάτων αντί της αντιμετώπισης των αιτιών τους. Πρόκειται για μια μεταρρύθμιση που ενισχύει το κράτος απέναντι στην Αυτοδιοίκηση, τα εκτελεστικά κέντρα απέναντι στη συλλογική εκπροσώπηση και τον έλεγχο απέναντι στη δημοκρατική συμμετοχή.

Η Αυτοδιοίκηση που έχει ανάγκη η κοινωνία δεν είναι μια Αυτοδιοίκηση-διαχειριστής της φτώχειας και της καθημερινότητας. Είναι μια Αυτοδιοίκηση με πραγματική αυτονομία, ισχυρές δημόσιες υπηρεσίες, δημοκρατική λογοδοσία και δυνατότητα να παρεμβαίνει ουσιαστικά στη μείωση των κοινωνικών και χωρικών ανισοτήτων. Και ακριβώς σε αυτό το κρίσιμο πεδίο ο νέος Κώδικας αποδεικνύεται κατώτερος των αναγκών της εποχής.